Học sỹ Đặng Đại Lược - Đại Thần Đặng Đại Độ

[dthoquangbinh]

"Vì mục đích an dân, Đặng Đại Độ sẵn sàng nghiêm trị bất cứ một ai dám nhũng nhiễu dân. Thế ra, phép nước nghiêm hay không nghiêm, trước hết đều do ở người thực thi phép nước. Cổ kim vẫn có không ít những vị quan dũng cảm, dám vì công lý mà to gan đụng độ với các đấng quan trên; nhưng nghiêm với chính mình và tự xử chính mình như Đặng Đại Độ, quả thật là rất hiếm. Cuộc đời của ông đã vĩnh viễn khép lại từ lâu, nhưng khí khái của ông thì vĩnh tồn với đất Biên Hòa - Gia Định, với tất cả những ai khao khát quốc thái dân an."
Gs Nguyễn Khắc Thuần
QUỐC SỬ QUÁN TRIỀU NGUYỄN
ĐẠI NAM LIỆT TRUYỆN
TẬP 1 - TIỀN BIÊN
Cuốn sách này ghi lại công lao, dũng khí của các bậc Đại công thần tiền triều (Trước thời Gia Long - Nguyễn Ánh), viết về Đặng Đại Độ như sau:

Đặng Đại Độ người huyện Phong Đăng thuộc Quảng Bình. Cha là Đặng Đại Lược, vì có văn học, được bổ vào Hàn lâm viện (còn gọi Văn chứ viện). Thế Tông Hoàng Đế năm thứ 3, Tân Dậu (1741) mùa xuân, thăng Ký lục doanh Bố Chính, năm thứ 8 (1746) thăng Cai bạ doanh Quảng Nam. Đại Lược làm quan thanh liêm, nghèo khó, nhận hay cho đều không cẩu thả. Ai đưa cho cái gì tầm thường thì nhận một hai thứ, cái gì hơi hậu thì từ chối rằng: “Nhà còn có thừa, không phải là kiểu cách đâu”. Những việc từ chối khéo với người, đại loại như thế.
Đại Độ cũng nhờ học giỏi, đỗ khoa thi Hương, được bổ vào Hàn lâm viện, cùng cha cùng làm quan một triều. Năm Thế Tông thứ 10 (1748) Mậu Thìn, thăng chức Ký lục doanh Bình Khang. Năm Tân Tỵ Thế Tông thứ 23 (1761) man Thạch Bích xâm lấn ngoài biên. Chúa sai Đại Lược cầm quân đi đánh, cho Đại Độ làm Ký lục Quảng Nam. Đại Độ làm quan thanh khiết còn hơn cha, ai đưa cho cái gì nhất thiết đều từ chối. Người đời khen là trong sạch. Sau đó Đại Độ được bổ làm Ký lục Trấn. Có hai Cai đội hầu cận Chúa đi Trấn Biên tìm bắt con hát (ca nhi). Chúng cậy thế hống hách, làm nhiều điều trái phép. Đại Độ cho xé xác treo ở cửa chợ. Rồi tự mặc áo đơn, đeo gong ngắn, đi bộ đến kinh xin chịu tội. Đại Độ có một đứa cháu đi theo. Người cháu đó xin thuê người võng cáng cho đỡ mỏi chân. Đại Độ nói: “Lại có hạng tội nhân mong được nhàn hạ ư ?”. Đi một tháng mới đến kinh, trình bày tình trạng với Bộ Hình xin vào ngục để đợi tội. Bộ Hình đem tấu lên, chúa cho vời vào ra mắt. Đại Độ một than lên đường không mang triều phục, Chúa sai cấp cho mũ áo. Đại Độ vào chầu xin chịu tội. Chúa úy lạo, dụ rằng: “Khanh có tội gì, mà tự lao khổ như thế ? Trước kia ta sai đi chọn một vài con hát để tiêu khiển lúc rỗi, không ngờ lũ tiểu nhân đi ra, cậy thế hiếp người ! Khanh giết đi là phải. Có tội gì đâu. Vậy bỏ qua việc ấy đi”. Lập tức thăng Đại Độ làm Tuần phủ Gia Định. Lại cho đi tuần hành 5 phủ (Quảng Ngãi, Quy Nhơn, Phú Yên, Bình Khang, Bình Thuận), được quyền bãi hay thăng chức các quan lại. Sau đó Đại Độ chết.
Sự trạng cha con Đại Độ được biết muộn, cho nên sách “Thực lục” không kịp chép đến.


BÁO ĐỒNG NAI SỐ XUÂN 2008:
310 năm Biên Hòa – Đồng Nai (1968 - 2008) NGƯỜI ĐỒNG NAI - MỘT GÓC NHÌN

Tham khảo ở đây
Đồng Nai tự hào khi được định danh là một trong những trung tâm văn hóa cổ phát triển của Việt Nam trước Công nguyên: Văn hóa Đông Sơn (miền Bắc), văn hóa Sa Huỳnh (miền Trung), Văn hóa Đồng Nai (miền Nam). Tên gọi Đồng Nai cũng vinh danh trong lịch sử với hào khí oai hùng, hiển hách. Trong lịch sử Việt Nam, chúng ta thường nghe nhắc đến Hào khí Đông A thời nhà Trần và Hào khí Đồng Nai. Chắc chắn bắt nguồn từ nhiều yếu tố để làm nên một trung tâm văn hóa phát triển, một hào khí được nhắc đến với niềm tự hào.
Tính cách của người Đồng Nai như thế nào? Phải chăng tính cách người Đồng Nai nằm trong tính cách chung của người Nam Bộ. Một số nhà nghiên cứu đã viết, giới thiệu về những con người Đồng Nai cụ thể trong một số tác phẩm, công trình mà ở đó, những con người được nhắc đến đáp ứng những tiêu chí về sự đóng góp, công sức, thành tích của họ đối với vùng đất này. Đồng Nai là vùng đất mới, đất mở. Những thế hệ đến đây sinh sống, chắc chắn mang theo tính cách của vùng miền cố hương và từng bước thích ứng với môi trường, cộng đồng và dần dà góp phần tạo nên tính cách trên quê mới trở thành thân thuộc "nhau rún".
Một số nhân vật được nhắc đến sau đây cho thấy tính cách được khắc họa trên vùng đất Đồng Nai xưa. Người đọc qua những tư liệu này, ắt hẳn phần nào hình dung được tính cách của Người Đồng Nai.

* Con người của khí phách:

Đặng Đại Độ người huyện Phong Đăng, tỉnh Quảng Bình. Trong thời gian Đặng Đại Độ làm Ký lục Trấn Biên (đất Biên Hòa – Đồng Nai) có hai viên Cai đội hầu cận chúa Nguyễn từ kinh đô Phú Xuân đến Biên Hòa bắt ca nhi (con hát), cậy thế, khinh người, làm nhiều điều bậy bạ đối với dân lành. Đặng Đại Độ sai bắt, căng ra đánh chết rồi treo ở cửa chợ. Xử xong, ông mặc áo ngắn, đeo gông nhỏ rồi đi bộ về kinh chịu tội, dắt một người cháu đi theo. Người cháu xin ông đừng đi bộ để giữ gìn sức khỏe, ông trả lời: "Lại có hạng tội nhân tìm cách cho đỡ khổ à?". Sau hơn một tháng đi bộ, Đặng Đại Độ tới kinh thành, vào Bộ Hình dâng đơn xin tới nhà ngục chờ xét xử. Bộ Hình đem việc Đặng Đại Độ tâu lên, chúa Nguyễn cho triều kiến. Khi thấy ông không có triều phục, chúa Nguyễn sai người cấp cho.
Khi gặp chúa Nguyễn, Đặng Đại Đội nói rõ sự tình và xin chịu tội. Chúa Nguyễn an ủi, dụ rằng:"Khanh có tội gì đâu mà phải đọa đày mình khổ sở đến như vậy. Chỉ vì trẫm buồn phiền mệt nhọc nên mới bảo chúng nó tìm đôi đứa con hát về kinh giúp trẫm tiêu khiển, không dè chúng cậy thế hiếp người, giở thói làm càn, khanh giết đi là phải".
Cảm khái trước hành động công minh, thương dân của bề tôi, chúa Nguyễn Phúc Khoát không những trách hành động của Đặng Đại Độ mà còn thăng chức cho ông làm Tuần phủ Gia Định, lại chuẩn cho đi tuần khắp năm phủ (Quảng Ngãi, Quy Nhơn, Phú Yên, Bình Khang, Bình Thuận), được quyền thăng giáng các quan lại nơi ấy khi cần thiết. Hành động cương trực, an dân của Đặng Đại Độ được xem là dũng khí của bậc đại thần, nhân dân ngưỡng mộ và lưu truyền trong lịch sử.

* Nhân cách thanh liêm cao trọng:

Trịnh Hoài Đức sinh năm 1765, còn có tên là An, tự Chỉ Sơn, hiệu Cấn Trai. Gốc người Hoa nhưng mang trong mình dòng máu Việt của mẹ quê gốc Bình Trước, Biên Hòa. Ông làm quan với chức vị lớn trải ba triều vua nhà Nguyễn.

Trên bước đường công danh, Trịnh Hoài Đức đã lên gần như tuyệt đỉnh trong triều đình. Về phương diện văn hóa, ông là một nhà thơ, nhà nghiên cứu lỗi lạc hàng đầu thời bấy giờ. Ông cùng với Lê Quang Định, Ngô Nhân Tịnh cùng thời được vinh danh là "Gia Định Tam gia thi"… Mùa xuân năm 1825, Trịnh Hoài Đức mất, vua Minh Mạng thương tiếc sai nghỉ triều ba ngày và truy tặng ông nhiều danh hiệu cao quý. Đồng thời sai hoàng thân Miên Hoằng thân hành tế lễ và di linh cữu của Trịnh Hoài Đức về Nam theo nguyện vọng lúc còn sống. Khi linh cữu đến Phiên Trấn, đích thân Tổng trấn Lê Văn Duyệt phúng viếng rồi hộ về chôn nơi quê mẹ của Trịnh Hoài Đức ở làng Bình Trước, Biên Hòa (di tích hiện ở địa phận phường Trung Dũng, thành phố Biên Hòa). Dù ở chức quan cực phẩm nhưng ông vẫn sống giản dị, thanh liêm. Chính vua Minh Mạng lúc Trịnh Hoài Đức dưỡng trọng bệnh mới ngỡ rằng quan triều to lớn như ông mà không có nhà riêng.



Viết thêm:

- Tưởng nhớ công lao to lớn và dũng khí của bậc đại thần đã có nhiều vở tuồng, cải lương về ông đã được dựng. Đặc biệt vở "Dũng khí Đặng Đại Độ" (cùng vở Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh) đã được diên trong ngày lễ Kỷ niệm 300 năm Sài Gòn - Gia Định. Và cũng trong dịp này đã có con đường mang tên ông ở TP Hồ Chí Minh.

- Thời kỳ đầu thế kỷ thứ XIV năm 1409 niên hiệu "Trùng Quang 3" có tiên tổ họ Đặng huý là Quý, em ông Đặng Đức, ông quyền trấn trị Hoá Châu va cung la em Quốc công Đặng Tất, Con cháu về sau tụ tập tại Tân Bình (Quảng Bình). Họ Đặng ở Quảng Bình (đặc biệt ở Quảng Ninh và Lệ Thủy) xuất phát từ đây Tham khảo