Lê Thị Mây - Nỗi buồn như con cọp rình mồi tháng chạp

[Xvetta]

Lê Thị Mây - Nỗi buồn như con cọp rình mồi tháng chạp

"Hãy ngủ yên nỗi buồn
Như con cọp rình mồi tháng chạp
Ngủ yêu trong lau sậy lòng tôi"

Tôi muốn bắt đầu bức chân dung nữ thi sỹ Lê Thị Mây, bằng bài thơ “Nỗi buồn” chị viết lúc hơn 20 tuổi. Bài thơ như một bức chân dung chị tự vẽ về mình, vẽ bằng những linh cảm mơ hồ của một trái tim thiếu nữ biết linh đoán trước cuộc đời và số phận.

Ngay từ thuở ấu thơ, khi còn là đứa trẻ tóc cháy nắng, ngón chân thô sần bởi suốt ngày thọc sâu trên cát bỏng theo trẻ con chơi chắt chơi chuyền, thì chị đã không giống những đứa trẻ lấm lem muối cát khác. Những trưa nắng cháy, chị đã thì thầm cho lũ bạn cùng trang lứa nghe những câu chuyện cổ tích từ sự mơ mộng và khát vọng của mình.

Chị thì thầm với lũ bạn: rằng ngày xưa họ hàng tao con quan giàu nhất xứ Quảng, sau một trận bão cát, cả sản nghiệp và cơ ngơi của dòng họ bị vùi xuống cát. Chỗ ni chính là nơi gia tộc nhà tao đã cất dựng nên. Dưới cát chỗ ni là nhà kho nơi cất giấu của cải...

Cứ thế hằng trưa. Lũ trẻ con mọc ra trên cồn cát Bảo Ninh nghèo khổ và khắc nghiệt ấy há hốc mồm cùng mơ những giấc mơ ban trưa của chị. Rồi cùng hè nhau đào cát tìm vàng, bởi đêm qua tao đã mơ thấy cụ nội về dắt tay chỉ dưới gốc dứa dại này 5 hũ vàng của gia tộc vẫn còn chôn sâu dưới đó.

Cả bọn hì hục đào dưới nắng cháy, giấc mơ vẫn nằm sâu thẳm đâu đó trong lòng đất cát, mà những đứa trẻ lắm khát vọng không nguôi hy vọng. Mơ bắt được vàng, tìm được vàng để trở thành những công chúa hoàng tử như trong những câu chuyện cổ tích của ông bà đã kể để xua đi cái nghèo đói, cái rét mướt hằng đêm là giấc mơ da diết nhất, cuồng nhiệt nhất của tất cả những đứa trẻ nông thôn lầm lũi sinh ra từ nghèo khó.

Suốt tuổi ấu thơ, không lúc nào tôi không mơ bắt được vàng, để có thể biến ngôi nhà tranh vách đất dột nát và tối tăm thành một lâu đài xinh đẹp, để những bộ quần áo rực rỡ thay cho những chiếc áo vá chằng chịt những mảnh tích kê thời bao cấp. Nghèo đói và khổ, nên mơ cả khi ngủ hay đang thức, mơ triền miên một phép nhiệm mầu để nhà mình thoát khỏi cảnh nghèo.
Và có lẽ, những ai định mệnh đã bắt làm thi sỹ, văn sỹ thì cái khát vọng, hoài bão và niềm mơ mộng không bao giờ ngừng tắt trong tâm hồn đã bộc lộ từ ấu thơ. Như là sự dẫn dắt kỳ lạ của số phận. Cho dù Lê Thị Mây bắt đầu đời mình bằng những nghề nghiệp khác nhau không liên quan đến con đường thi sỹ nổi tiếng của chị sau này.

Và không ai có thể biết trước được người con gái trong mịt mù xứ cát ấy, trong lửa đạn chiến trường khắc nghiệt ấy, và trong cái công việc bình thường nhất làm tạp vụ ở một cơ quan văn nghệ ấy sau này đã trở thành một nhà thơ khá nổi tiếng với một giọng thơ rất đặc biệt trong số những nhà thơ nữ Việt Nam.

Lê Thị Mây đã chiếm lĩnh bạn đọc một thời gian dài bởi những bài thơ xuất thần, tài hoa và sâu sắc khi nói về tình yêu, về thân phận của những người đàn bà đi qua chiến tranh.

"Ruộng người cuốc bẫm cày sâu
Một đôi đon mạ thắt bầu lưng ong
Ruộng em lo cưới chửa xong
Một bồ thóc giống một nong con tằm
Trai làng áo lính về thăm
Cây rơm treo một khuôn rằm cầu hôn".

"Anh khoác ba lô về
đất trời dồn chật lại
Em tái nhợt niềm vui
Như trăng mọc ban ngày".

Tôi đọc và yêu thơ Lê Thị Mây rất nhiều năm trước khi tôi biết chị. Biết chị rồi cũng khó gặp chị bởi lâu nay, sau khi lập gia đình, chị như sống ẩn mình. Tôi ví chị như một tảng đá nằm sâu trong núi cao, một tảng đá với những vỉa quặng quý báu. Một cái cây chắc chắn giữa đại ngàn, cây mang trong mình thứ gỗ quý tỏa hương.

Tôi tìm được chị muộn, níu chị ghé chân trên cái quãng đường chị đang chạy "việt dã" vì công việc. Một thoáng trò chuyện thôi để tôi tóm lấy người đàn bà thơ trong chị rõ hơn, người thi sỹ như con cá đuôi vàng trong đêm sinh nở, con nai vàng ngơ ngác tìm ăn cỏ, và con cọp tháng chạp đang rình mồi giấu trong lòng sâu thẳm hang yêu, giấu trong lòng bao nhiêu lau sậy và sương giá.

Chị là "một người đàn bà làm thơ trong nén sâu và im lặng. Mỗi chữ là lệ của hạnh phúc, khổ đau". Không hiểu sao, tôi thích nhìn chị ở cái hình ảnh chị đã vẽ rất chính xác về cái bóng của mình: "Con cọp đang rình mồi tháng chạp".

Chị nói mỗi lần chị bước ra khỏi nhà, chị đi, chị thở và chị sống cái đời sống riêng của chị, thì chị thuộc về con cọp. Một con cọp quyết liệt, một mãnh hổ thu mình chờ đợi một sự bùng nổ từ chính mình.

Thơ Lê Thị Mây khác với cuộc đời thực của chị, khác đến mức tôi cứ tưởng tượng như người phụ nữ ngồi trước mặt mình chưa từng là người đàn bà trong thơ. Nhưng ngẫm cho sâu, cho kỹ thì đúng thật, người đàn bà thơ trong bồn bộn tác phẩm, bồn bộn trang viết ấy phải là chị chứ không thể là ai khác.

Một tâm hồn mãnh liệt và đa mang ấy, phải là của chị. Một tâm hồn đầy rung cảm, sâu thẳm đến tận cùng, đau đớn đến tận cùng phải là chị chứ không thể là của ai khác.

"Nửa vầng trăng
Lang thang
Trôi giữa rạng ngày xanh tái
Ôi giấc mơ
Bị cắt hết máu
Giấc mơ
Của người thiếu phụ chờ chồng”.

Bao nhiêu sự duyên dáng, xinh đẹp và gợi cảm chị chắt chiu, dành dụm và trút hết vào thơ, dành cho thơ. Bên ngoài chị là một người đàn bà giản đơn, không quan tâm nhan sắc như muôn ngàn người đàn bà khác.

Chị dành tất cả cho con đường thơ, và khi đó, con cọp trong chị dường như đang bước ra từ phiên bản chị để lao động cật lực, để đạt bằng được cái đích chị đã vạch sẵn. Phải là một tâm hồn vô cùng mẫn cảm trước cái đẹp, hạnh phúc và nỗi đau.

Biết chịu đựng, và biết hát ca trong im lặng, biết dồn nén đầy chật trong thâm sâu của cõi lòng thì chị mới bật viết những câu thơ giàu hình ảnh, những câu thơ phát sáng và xuyên thấu hồn người như thế:

"Con sông đói quặn khúc bờ đau thắt"

"Hỡi vầng trăng mất ngủ thâm quầng"

"Con rô đập bùn như một trái tim non"

"Lá lúa ơi đừng quăng cái đuôi thon
Không trổ được cái đòng non đừng đắng"...

Như Bình (CAND.COM)

[Xvetta]

NHÀ THƠ LÊ THỊ MÂY

Bút danh khác: Phạm Thị Tuyết Hoa

Lê Thị Mây tên thật là: Phạm Thị Tuyết Bông, sinh ngày 4.2.1949, tại An Mô, Triệu Long, Triệu Phong, Quảng Trị.
Nơi ở hiện nay: Thủy Trường, thành phố Huế. Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, 1982

Học xong phổ thông, Lê Thị Mây tham gia Thanh niên xung phong chống Mỹ. Sau giải phóng, học Trường viết văn Nguyễn Du. Làm báo từ năm 1970, hiện nay là Tổng viên tập tạp chí Cửa Việt.

Nhà thơ đã xuất bản 7 tập thơ và 3 tập văn xuôi. Trong đó có: Những mùa trăng mong chờ (thơ, 1980); Tặng riêng một người (thơ, 1990); Một mình (thơ, 1990); Trăng trên cát (truyện ngắn, 1987); Giấc mơ thiếu phụ (thơ, 1996)...

- Lê Thị Mây đã được nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1990 với tập thơ Tặng riêng một người.

Lời giới thiệu sách "Thơ với tuổi thơ" - tác giả Lê Thị Mây của Nxb Kim Đồng:

"Mười ba Năm trở lại Đông Hà
Bến sông Hiếu vẫn ồn ào chợ búa
Bao cô gái bây giờ ru tình mẹ
Mà lá trầu còn xanh với người mua

Chị đến với thơ tự phát, bản năng, ít có điều kiện đọc các trào lưu thế giới nhưng lại có nhiều ý tứ và cách nói hiện đại.Sự quan tâm đến thân phận con người đối với Lê Thị Mây là tất cả. thơ chị như một nốt nhạc lạ giữa những thanh âm rất quen của những tên tuổi khác. Những nét nhòe trong thơ chị luôn tạo biến hóa, bất ngờ và nghịch lý… bạn hãy thử đọc để cảm nhận trong những bài thơ Vết thương, Nỗi buồn, Giấc mơ thiếu phụ, Bí mật mùa xuân…

[Xvetta]

CÂY HOA GẠO

Cây hoa gạo đầu làng sao rồi em
Chỗ em tiễn trời xanh trôi tới
Anh sẽ về còn em mãi đợi
Bóng nắng tròn trong tay áo bà ba

Tựa như máu dễ nào phai mất
Đỏ khôn nguôi hoa ríu rít bàn chân
Mỗi độ đường tháng ba vẫy gọi
Gió qua làng thổi dọc đoàn quân

Hoa gạo ơi đừng vừa rơi vừa đợi
Mỗi xuân đi gom nhặt sắc lặng im
Em nghe thấu lời nhớ cây nhức nhối
Rằng anh sẽ về như em đã tin...

[Xvetta]

TÌNH YÊU

Thế nào là tình yêu
Em cũng không biết nữa

Từ bao giờ anh đến
Cát mềm không dấu chân
Chỉ khí trời và lửa
Và mây trôi tần ngần

Chỉ có anh và em
Như trăng vùi trong cỏ
Vừng ánh sáng lăn qua
Giọt nước mắt và gió

Sao rắc đầy lên mặt
Cây vặn dáng lưng thon
Chỉ khí trời và lửa
Và vòng tay ôm tròn

Cái vòng tay như quả
Mỗi ban mai nảy mầm
Và trái đất lại trẻ
Như em và như anh

Mỗi ban mai nảy lá
Nở sinh hai con người
Và trái đất lại trẻ
Trong tình yêu muôn đời

[Xé Váy]

Những mùa trăng mong chờ

Thư anh tin ngày về
Cho vầng trăng hẹn mọc
Trong ngần hoa cau thơm
Mây chớm màu tha thiết

Trăng non nghiêng qua rồi
Bom rung vầng trằng khuyết
Xô thuyền trong xa xôi
Giữa gập ghềnh núi biếc

Anh khoác ba lô về
Đất trời dồn chật lại
Em tái nhợt niềm vui
Như trăng mọc ban ngày


Gặp nhau tròn mùa trăng
Em trẻ như bầu trời
Vòng tay anh đằm thắm
Giấu lời ru trên môi

Mai lại tiễn xa nhau
Vầng trăng cong chẽn lúa
Đêm đêm chín ngàn sao
Rỏ vào tim giọt lửa

Mong chờ em mong chờ
Vầng trăng xinh - gương mặt
Sáng sáng đầy theo anh
Suốt chặng đường đánh giặc.

1973

[Xé Váy]

Khúc sông đêm

Chân đặt đến mép nước
Nghe được cát trôi hồi hộp dưới lòng sông
Mỗi hạt cát
Như ngôi sao vừa tắt

Bên kia sông không nhận rõ mặt bờ
Không đò
Đêm chợt vén lối mòn
Cây chia lá
Lá tràn lên lưng đồng đội
Yên lặng đến nỗi
Nén vào ngực tiếng ho

Nước vỗ về
Nước ríu chân
Nước nhoè Bến Hải?
Bàn chân đặt đến mép thời gian
non sông một dải
Hạt cát trôi cát úp mặt về nguồn
Trong hồn cát
dấu chân vang vọng.

[Xé Váy]

Mưa ở sông Hương

Mưa lại thêm cơn vây mịt lối
Đến được lòng anh cất bước cao
Dưới sông trăng ướt chừng run rẩy
Hay mảnh hồn em vỡ dạt dào

Mưa cho đầy nước Hương Giang nhé
Khát chừng không đủ dịu nguôi cơn
Mưa ngâu đến được niềm anh ngỏ
Một chút còn thu dạt xanh rờn

Vây lối đi về mưa mù mịt
Còn ba đêm nữa mới đầy trăng
Hồn em vội quá tròn đêm trước
Em nhúng đầy sông sông hoá rằm

Đến được lòng anh dào dạt thắm
Hương giang trôi yếm ướt rồi chăng...

[Xvetta]

Bài ca cho những trái tim

Vũ Nho – trong “Đi giữa miền thơ”, Nxb Văn học, H.1999

(Lời giới thiệu cho tập thơ Khúc hát buổi tối của nhà thơ Lê Thị Mây)

Đánh giá một nhà thơ có lẽ không phải chỉ là những gì đã viết, đã in của tác giả, mà còn phải chú ý đến hiệu quả thẩm mĩ đối với độc giả - nghĩa là những câu thơ hay, những khổ thơ hay, những bài thơ hay và cả những tập thơ hay nữa. Dù xét thế nào thì Lê Thị Mây vẫn là một nhà thơ nữ nổi trội nhất sau hai nữ sĩ lớp trước là Xuân Quỳnh và Phan Thị Thanh Nhàn. Về số lượng tập thơ, chị có: Những mùa trăng mong chờ, Dịu dàng, Tặng riêng một người,Một mình, Giấc mơ thiếu phụ, Tuổi mười ba, Du ca cây lựu tình, và tập thơ bạn đang có trên tay: Khúc hát buổi tối. Về chất lượng, Tặng riêng một người được Giải thưởng Hội nhà văn Việt Nam. Những bài thơ nổi tiếng như Đám cỏ xanh, Gió quả phụ, Những mùa trăng mong chờ. Giấc mơ thiếu phụ, Nỗi buồn,… Nếu anh Tô Hà còn đến bây giờ “những câu thơ trong trí nhớ” chắc là anh sẽ chọn của Lê Thị Mây không ít.

Nhưng chúng ta đang có trong tay “Khúc hát buổi tối” một tập thơ hầu như toàn là thơ tình của Lê Thị Mây. Đây không phải là một tập tuyển chọn những bài thơ tình của tác giả. Trước đó chị đã có bao nhiêu là thơ tình rồi. Xong với chị thì càng làm thơ tình chị càng khát tình yêu “Em dốc cạn…Và uống. Cũng không sao hết khát một mình” (Bí mật mùa xuân – trong tập Tặng riêng một người). Nhà thơ có lẽ cảm nhận trước được ý bạn chăng, nên đã giãi bày:

Không ai như tôi yêu nhiều đến thế
Tuổi tình yêu dài trọn cuộc đời tôi
(Bi khúc)

Có lẽ nào ta nỡ trách người phụ nữ yêu nhiều, nhất là người phụ nữ đó chỉ có những phút giây yêu ngắn ngủi trong khoảnh khắc chiến tranh:

Anh khoác ba lô về
Đất trời dồn chật lại
Em tái nhợt niềm vui
Như trăng mọc ban ngày
(Những mùa trăng mong chờ - trong tập Giấc mơ thiếu phụ)

Còn tất cả là sự vò võ khắc khoải đợi chờ, tất cả chỉ là những giấc mơ “ lang thang, trôi giữa rạng ngày xanh tái, ôi giấc mơ – bị cắt – hết máu” (Giấc mơ thiếu phụ). Hơn thế nữa, trong tình yêu của Lê Thị Mây, chị đã yêu bằng cả tình yêu của “Những cô gái ngủ trong rừng trẻ lắm… Họ ngủ say đất ấm che lên mặt”. (Những bài ca – trong tập Du ca cây lựu tình). Chị đã yêu bằng cả tình yêu của “những người đàn bà chết bom trong thành phố… người đàn bà góa bụa nuôi con sau chiến tranh đã qua được mười năm” (Gió quả phụ - trong tập Tặng riêng một người).

Có phải từ những bài thơ có nhiều tên gọi là “Khúc hát”, “Bài hát”, “Du khúc”, “Tấu khúc”… mà tên chung của tập thơ là “Khúc hát buổi tối” chăng. Nhưng rõ ràng đây là những “Bài ca buồn”, những “bi khúc”, “bi ca”nên hát cho buổi tối là rất hợp (Dành cho ca bình minh là thơ tình của người nào khác). Đây đó có lóe lên những cảnh sắc tươi tắn, trong trẻo:

Ngày hôm nay trong trẻo đến nhường kia
Nắng vàng khoác tấm áo choàng thiếu nữ
Chân trời nghiêng làn mây trắng quàng vai

Nhưng hình như nó chỉ làm tăng thêm ấn tượng buồn của cảnh về khuya “Còi tàu khuya quyến luyến. Đầu ga lựu đỏ sương” (Tiễn) “Vừng trăng đầy khuyết nỗi cô đơn” (Ngày chia li), cảnh mùa đông “Có nỗi lo âu gõ cửa. Mùa đông ảm đạm sẽ về” (Nỗi lo âu), cảnh mưa trăng vỡ ở sông Hương “Mưa lại thêm cơn vây mịt lối… Dưới sông trăng ướt chừng run rẩy. Hay mảnh hồn em vỡ dạt dào”…

Cảnh ban ngày thì ban ngày của chị cũng mang một sắc riêng “xanh xao” hay “xanh tái, “nhợt nhạt” không thể lẫn:

Ngả đường nào để gặp được tình yêu
Anh có nhận ra em như trăng nhợt nhạt
Giữa dòng người….
(Ngã ba)

Tất nhiên thơ nói về tình yêu thì hình ảnh trái tim được nhắc đến nhiều là một điều dễ hiểu. nhưng trái tim thơ của chị Mây không giống như “trái tim sinh nở” của Lâm Thị Mỹ Dạ. Ở đây có lần tim hóa chiếc lồng chim để nhốt bóng hình người tình:

Chỉ tim em tội nghiệp
Nhốt giữ bóng hình anh
(Bài hát chiếc lồng chim – trong tập Tặng riêng một người)

Có lần nó vỡ dạt dào cùng hồn chị dưới sông mưa (Mưa ở sông Hương). Nó “hóa đá lát thềm ga” rồi “Trái tim em hóa đá lại đỏ hồng” (Nếu anh còn trở lại). Nó thành vòm nhà hát để cho “Những mối tình tàn phai – Trong tim em giao hưởng” (Người đến sau cùng). Nó trở thành đồ cũ nhưng không thể sắm mới:

Mưa gió ấy tim thành đồ cũ
Trái tim sao sắm mới mà mong

Nhà thơ muốn có trái tim như thỏi son “Để tô lên làm rạng rỡ tâm hồn”, nhưng chị đã từ kinh nghiệm cay đắng của đời mình nhận ra “Chỉ có máu mới hồi sinh rạng rỡ - cái không thể nhìn không thể thấy trong tim” (Thỏi son). Chính vì lí do rất phụ nữ mà chị cao giọng đầy kiêu hãnh:

Tôi từ chối trái tim nhân tạo
Sợ khi yêu tim ấy nằm im
(Du khúc của trái tim)

Trái tim ấy làm ta nhớ đến trái tim của nữ thi sĩ Xuân Quỳnh trong “Tự hát”:

Em trở về đúng nghĩa trái tim
Là máu thịt đời thường ai chẳng có

Nhưng khác với Xuân Quỳnh say đắm với yêu đương, Lê Thị Mây đau đớn mà dâng hiến, hào hiệp mà chua xót:

Em vẫn thường đi qua phố nhà anh
Trái tim bán lời rao cây chết lặng
Rằng rao bán nhưng riêng anh em tặng
(Bài hát đi qua phố)

Ta không khỏi chạnh lòng khi chị dùng hình ảnh tượng trưng:

Em xin lửa nếu còn lửa
Nếu còn tro em xin tro về bếp mình
Để em vùi vào đấy trái tim
(Lửa)

Từng có chuyện như vậy vì cũng đã từng có “Trái tim anh tan vỡ với tên em”(Ràng buộc) đã từng có “trái tim trên cát” “khi chạm tay cầm lên. Trái tim cất tiếng hát” (Trái tim trên cát). Nhưng cũng đã từng có những trái tim cỗi cằn:

Trong trái tim đồ đạc cũng chất đầy
Chó giữ nhà sẽ sủa vang đầu ngõ
Cắn tha đi những kỷ niệm từ đây
(Nỗi lo âu)

Trái tim “Dẫu kiệt sức qua rất nhiều đắm đuối” của nhà thơ vẫn là một “trái tim nồng bốc lửa” (Bi khúc) đi theo chị trọn cuộc đời này.

Có một điều ai là người yêu chị, ai là người chị yêu và ai là “người đến sau cùng”? Đây là một bí mật.

Người thứ nhất mối tình đầu ly biệt
Chợt đến kia người sau chót đến rồi
Đến bây giờ cơn khát của chị vẫn chưa hề dịu bởi vì:
Vâng anh đến giẫm vết chân người trước
Trong tay anh không chìa khóa mở hồn tôi
(Bi khúc)

Vậy là chưa có người sau chót.

Đi vào tâm hồn của một người đàn bà đang yêu hẳn là phải có chìa khóa riêng. Nhưng đi vào thơ tình của người đàn bà ấy cũng đâu phải là đơn giản. Với bạn đọc chắc hẳn sẽ có nhiều nẻo tới. Nhưng xin mách với bạn ngả đường này:

Những dấu chân trong kén
Em giam giữ tình
Trong tơ thắm tình em
(Bài hát)

Những bài thơ trong tập là cuộn dây tơ thắm. Bạn hãy nhẹ lần theo như người trong cổ tích từng đi….

[align=right]Vũ Nho
Hà Nội, hè 1998.
[/align]